Pierwsze wzmianki o żydowskich kupcach w Gdańsku pochodzą z początku XV wieku. Później powstawały kolejne osiedla, gminy religijne i synagogi, a społeczność żydowska przez stulecia mierzyła się z ograniczeniami oraz przejawami niechęci. Historię jej obecności w mieście przybliża Jakub Szumilas w najnowszym odcinku „Szumistorii” na antenie Radia Norda FM.
Historia Żydów w Gdańsku zaczyna się od kupców przybywających do miasta z Litwy. Ich obecność odnotowano w dokumentach już na początku XV wieku. Gdańsk był wówczas ważnym ośrodkiem handlowym, jednak żydowscy przybysze nie mogli swobodnie osiedlać się w obrębie miejskich murów.
— Przez kolejne stulecia Żydzi nie mogli swobodnie osiedlać się w obrębie miejskich murów. Aby prowadzić handel, potrzebowali specjalnego, płatnego zezwolenia, nazywanego glejtem – opowiada Jakub Szumilas w „Szumistorii”.
Wyjątkiem był okres Jarmarku świętego Dominika, kiedy zasady czasowego pobytu były łagodniejsze. Szczególne uprawnienia mieli także żydowscy faktorzy polskiej magnaterii, czyli pośrednicy handlowi obsługujący interesy zamożnych rodzin szlacheckich. Po 1466 roku na Dolnym Mieście, w okolicach dzisiejszej ulicy Szopy, działała koszerna gospoda „Złoty Pierścień”.
Żydzi osiedlali się między innymi na Starych Szkotach, Winnicy, Chełmie i we Wrzeszczu. Powstawały gminy religijne, synagogi, szkoły i cmentarze. Jednym z ważnych miejsc pochówku była Żydowska Górka na Chełmie. Życie społeczności nie zawsze było spokojne. Dochodziło do sporów z władzami i wystąpień antyżydowskich. W 1709 roku, w wyniku lokalnych pogromów, Żydzi opuścili Stare Szkoty i Dolne Miasto. Część mieszkańców wróciła jednak w kolejnych latach.
W 1772 roku na Starych Szkotach mieszkało 584 Żydów, na Winnicy 402, we Wrzeszczu 271, a na Dolnym Mieście około 650. Ważne zmiany przyniosło przejęcie Gdańska przez Prusy w 1793 roku. Edykt z 1812 roku rozszerzył prawa obywatelskie Żydów i ułatwił im osiedlanie się w miastach. Mimo kolejnych reform uprzedzenia nie zniknęły, a w 1819 i 1821 roku dochodziło w Gdańsku do antysemickich rozruchów.
Pod koniec XIX wieku działało tu pięć odrębnych gmin żydowskich. W 1880 roku powołano komitet zjednoczeniowy, a trzy lata później utworzono jedną Gminę Synagogalną. Wspólnota potrzebowała świątyni, która odpowiadałaby jej znaczeniu. Wybrano teren przy dzisiejszej ulicy Wojciecha Bogusławskiego.
— Tam miała powstać Wielka Synagoga – opowiada Jakub Szumilas.
Świątynię otwarto 15 września 1887 roku. Zaprojektowali ją berlińscy architekci Hermann Ende i Wilhelm Böckmann. Budowa kosztowała około 450 tysięcy marek, a kopuła o wysokości 54 metrów była widoczna z wielu punktów miasta.
Całego wywiadu z Jakubem Szumilasem można wysłuchać na kanale Twojej Telewizji Morskiej na YouTube.
Byliście świadkami zdarzenia w naszym regionie? Chcecie aby nasza redakcja zajęła się jakimś tematem? Czekamy na Wasze sygnały i informacje. Można kontaktować się z naszą redakcją za pośrednictwem strony facebookowej i mailowo: [email protected] Dyżurujemy także pod numerem telefonu 729 715 670.
