19.02.2026 17:00 0 MS
Zdjęcie: Starogard Gdański
Kociewie to jeden z najbardziej charakterystycznych regionów etnograficzno-historycznych północnej Polski. Choć nie ma formalnie wyznaczonych granic administracyjnych, posiada wyraźną tożsamość kulturową, historyczną i językową. To ziemia ukształtowana przez pokolenia mieszkańców, lokalne tradycje, przywiązanie do małej ojczyzny oraz wspólne dziedzictwo Pomorza i Kujaw.
W ujęciu administracyjnym znaczna część Kociewia znajduje się na terenie województwa pomorskiego. Do ziemi kociewskiej w całości zaliczane są powiaty tczewski i starogardzki, a także fragmenty powiatów gdańskiego, kościerskiego i chojnickiego.
Poza Pomorzem Kociewie sięga również do województwa kujawsko-pomorskiego, gdzie jego obszar obejmuje niemal cały powiat świecki oraz części powiatu tucholskiego. W praktyce oznacza to, że Kociewie nie kończy się na jednej linii na mapie. Jest regionem pogranicza, w którym wpływy kulturowe przenikają się z sąsiednimi ziemiami, m.in. Borami Tucholskimi i Kaszubami.
Badacze regionów etnograficznych zamiast pojęcia „granica” stosują określenie „zasięg” – obszar przybliżony, którego obrzeża mają charakter przejściowy. To właśnie ta „płynność” sprawia, że Kociewie jest regionem żywym i otwartym na wpływy, a jednocześnie mocno zakorzenionym w lokalnej tradycji.
W 2003 roku ustanowiono oficjalny herb Kociewia oraz hymn regionu. Herb ma formę tarczy podzielonej na trzy pola, co nawiązuje do trzech głównych powiatów utożsamianych z Kociewiem: tczewskiego, starogardzkiego i świeckiego.
Kolory herbu nie są przypadkowe. Żółty symbolizuje urodzaj i bogactwo pól uprawnych, zielony – rozległe kociewskie lasy, a niebieski – wodę i czyste powietrze. W centralnym miejscu umieszczono czerwonego gryfa, który podkreśla historyczne związki regionu z Pomorzem. Postać gryfa nawiązuje do herbu księcia Sambora II, znanego z dokumentu lokacyjnego Tczew z XIII wieku.
Herb stał się jednym z najważniejszych symboli regionalnej tożsamości – pojawia się na materiałach promocyjnych, wydarzeniach kulturalnych oraz inicjatywach edukacyjnych związanych z Kociewiem.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów kociewskiego dziedzictwa jest haft. Charakterystyczne motywy roślinne – kłosy pszenicy, maki, osty czy modraki – zdobią chusty, serwety i obrusy. To właśnie haft stał się barwną wizytówką regionu.
Współczesną formę haftu kociewskiego ukształtowały w latach 70. XX wieku twórczynie ludowe: Maria Wespa z Morzeszczyna oraz Małgorzata Garnysz z Pączewa. Obie artystki wprowadziły na stałe do wzornictwa motywy polnych kwiatów i zbóż, choć każda z nich posługiwała się nieco inną paletą barw.
Haft kociewski różni się wyraźnie od kaszubskiego – nie stosuje się w nim koloru czarnego ani charakterystycznej dla Kaszub trójstopniowej gradacji niebieskiego. Dzięki temu regionalne wzory są łatwe do odróżnienia i mają własny, unikalny styl.
Obecny wygląd stroju kociewskiego to efekt rekonstrukcji dokonanej w latach 30. XX wieku przez badacza kultury ludowej dr. Józefa Gajka. To dzięki jego pracy dziś możemy oglądać spójną formę tradycyjnego ubioru Kociewiaków.
Strój kobiecy wyróżnia się charakterystyczną „choinką” na kamizelce, zwanej sznurówką. Kobiety nosiły czepce z tiulu lub koronek, białe koszule, gorsety w intensywnych kolorach oraz spódnice zdobione motywami kwiatowymi. Uzupełnieniem były wełniane chusty oraz klasyczne, ciemne półbuty.
Strój męski składał się z czapki z daszkiem lub czapki z barankiem, białej koszuli z czerwoną chustką pod szyją, kamizelki i spodni w paski lub kratę. Całość dopełniała sukmana oraz wysokie buty z cholewami. Dziś strój kociewski można zobaczyć głównie podczas uroczystości regionalnych, festiwali i wydarzeń folklorystycznych.
Gwara kociewska zaliczana jest do dialektu wielkopolskiego, z wyraźnymi wpływami chełmińskimi, kujawskimi i mazowieckimi. Na północno-zachodnich krańcach regionu widoczne są również naleciałości kaszubskie.
Charakterystyczną cechą gwary kociewskiej jest jej bliskość do języka literackiego. Różnice nie są na tyle duże, by utrudniały zrozumienie, jednak lokalna wymowa i słownictwo nadają mowie Kociewiaków wyraźny, regionalny koloryt.
Wyróżnia się trzy główne odmiany gwary: południową, środkową (m.in. okolice Starogard Gdański) oraz północną, rozciągającą się między Tczew a Skarszewy. Każda z nich różni się nieco wymową samogłosek nosowych.
Przykładowe słowa z gwary kociewskiej – takie jak „gzuby” (dzieci), „bulwy” (ziemniaki) czy „arbata” (herbata) – pokazują, że regionalna mowa wciąż żyje i pozostaje ważnym elementem lokalnej tożsamości.
Kociewie to nie tylko zapis w publikacjach etnograficznych, ale realna, żywa kultura. Lokalne zespoły folklorystyczne, warsztaty haftu, wydarzenia regionalne i publikacje edukacyjne sprawiają, że dziedzictwo regionu trafia także do młodszych pokoleń.
Choć Kociewie nie ma jednej wyraźnej granicy na mapie, jego obecność jest widoczna w języku, symbolach, strojach i codziennych praktykach mieszkańców. To region, który – mimo upływu lat – nie traci swojej tożsamości, a wręcz na nowo ją odkrywa i pielęgnuje.
Byliście świadkami zdarzenia w naszym regionie? Czekamy na Wasze sygnały i informacje. Można kontaktować się z nami za pośrednictwem strony facebookowej i mailowo: [email protected]. Dyżurujemy także pod numerem telefonu 729 715 670.
